Białoruś: Mleczarstwo w Białorusi – stan obecny i perspektywy

Mleko ma szczególne znaczenie dla białoruskiego sektora rolnego, generując znaczną część dochodów gospodarstw rolnych. Produkcja mleka na jednego mieszkańca przekracza 900 kg i jest jedną z najwyższych na świecie. Mniej niż jedna trzecia jest spożywana w kraju. Pozostała część jest eksportowana, co czyni kraj jednym z największych eksporterów wielu produktów mlecznych na świecie. W 2025 r. branża nadal się rozwija, o czym świadczą wyniki za osiem miesięcy.

Pogłowie bydła i produkcja mleka

W 2025 r. (dane za 10 miesięcy) pogłowie bydła w Białorusi zmniejszyło się do 3,9 mln sztuk, co stanowi spadek o 4,9% (200 tys. sztuk) w porównaniu z 2024 r. (4,1 mln sztuk). Liczba krów mlecznych pozostała jednak na niezmienionym poziomie 1,4 mln.

Od stycznia do sierpnia wyprodukowano 6,065 mln ton mleka (104,7% w porównaniu z analogicznym okresem ubiegłego roku): w obwodzie brzeskim 1,670 mln ton (106,9%), witebskim – 0,522 mln ton (99,1%), homelskim – 0,642 mln ton (103,8%), grodzieńskim – 1,160 mln ton (105,2%), mińskim – 1,573 mln ton (105,3%) i mohylewskim – 0,499 mln ton (101,7%).

Według Departamentu Hodowli Zwierząt Gospodarskich Głównego Zarządu Intensyfikacji Działalności Hodowlanej i Rybackiej Ministerstwa Rolnictwa i Żywności Republiki Białorusi na wzrost produkcji mleka wpływają poprawa zaopatrzenia w paszę, powstanie nowoczesnych gospodarstw mlecznych z wolnostanowiskowymi budynkami i halami udojowymi oraz zwiększenie zaangażowania zarządzających przedsiębiorstwami. Wyższa wydajność mleka brutto oznacza zwiększenie dochodów, dodatkowo uzupełnione poprzez zwiększenie atrakcyjności handlowej. W skali kraju wydajność mleczna w okresie styczeń–sierpień wyniosła 91,9% (+0,3 w porównaniu z analogicznym okresem ubiegłego roku). W obwodzie brzeskim wyniosła ona 92,6% (+0,4), grodzieńskim – 92% (0), mińskim – 91,9% (+0,2), homelskim – 92,0% (+0,4), mohylewskim – 91,2% (+0,7), a witebskim – 90,1% (+0,5).

Dynamika przejścia na nowoczesne technologie w hodowli zwierząt gospodarskich przedstawia się następująco. Na początku 2024 r. istniało 3200 gospodarstw mlecznych, z czego 1619 to kompleksy high-tech. Wielofunkcyjne kompleksy mleczarskie (WKM) produkowały ponad 73% całego mleka. Na 1 stycznia 2025 r. łączna liczba gospodarstw mlecznych zmniejszyła się do 2987 z powodu likwidacji starych obiektów, podczas gdy liczba nowoczesnych WKM wzrosła do 1683.

Obecnie w Białorusi działa 2914 gospodarstw mlecznych, z czego 1696 to nowoczesne WKM, co stanowi 58% całości. Gospodarstwa te stanowią 82% w obwodzie brzeskim, 21% w obwodzie witebskim, 58% w obwodzie homelskim, 70% w obwodzie grodzieńskim, 55% w obwodzie mińskim i 70% w obwodzie mohylewskim. WKM produkują przy tym 80% całego mleka – 92% w obwodzie brzeskim, 50% w obwodzie witebskim, 69% w obwodzie homelskim, 90% w obwodzie grodzieńskim, 74% w obwodzie mińskim i 84% w obwodzie mohylewskim.

Według danych na 29 września br. średnia krajowa wydajność mleczna na krowę wynosiła 17,92 kg (wzrost o 1,15 kg w porównaniu z analogicznym okresem ubiegłego roku). W obwodzie brzeskim było to 22,48 kg (+1,56), witebskim – 12,73 kg (−0,11), homelskim – 13,24 kg (+1,35), grodzieńskim – 21,41 kg (+1,15), mińskim – 19,71 kg (+1,23), mohylewskim – 11,9 kg (+0,62). Przewiduje się, że w 2025 r. wydajność mleczna brutto przekroczy 9 mln ton. Sądząc po obecnym trendzie, cel ten zostanie osiągnięty. 

Innym źródłem wzrostu dochodów jest poprawa jakości produktu. Średnio 73,5% mleka sprzedawano w całym kraju jako mleko klasy ekstra – o 5,1% więcej niż w roku ubiegłym. Dla obwodu brzeskiego było to 82,1% (+1,3), grodzieńskiego – 77,1% (+0,3), mińskiego – 68,3% (+12,6), mohylewskiego – 67,8% (−0,5), witebskiego – 66,1% (+2,7), a homelskiego – 64,8% (+12,6).

Jak podaje Ministerstwo Rolnictwa i Żywności Republiki Białorusi w ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy 2025 r. produkcja zwierzęca wyniosła łącznie 1,36 mln ton bydła i drobiu, 6,95 mln ton mleka i 2,96 mld jaj. Organizacje rolnicze odpowiadały za 97,9% całkowitej produkcji mleka, 97,6% produkcji mięsa i 86,3% produkcji jaj. Produkcja mleka brutto w Białorusi osiągnęła poziom prawie 25 tys. ton dziennie (18,3 kg na krowę). Jest to wzrost o 6,5% w porównaniu z analogicznym okresem 2024 r. Zbywalność sprzedawanego mleka wyniosła 91,7%, co stanowi wzrost o 0,5% w porównaniu z rokiem ubiegłym.

Liderem w produkcji mleka jest obwód brzeski z wydajnością na krowę wynoszącą 22,7 kg, o 4,4 kg powyżej średniej. Obwód grodzieński zajmuje drugie miejsce z 21,6 kg, a następnie obwód miński z 19,8 kg. W obwodzie homelskim wydajność mleka sięga 13,7 kg, w obwodzie witebskim – 13,5 kg, a w obwodzie mohylewskim – 12,4 kg.

Przetwórstwo

Utrzymuje się dodatnia dynamika produkcji kluczowych produktów przetwórstwa mlecznego. Od stycznia do września 2025 r. tempo wzrostu produkcji serów wyniosło 108,3%, przetworów z mleka pełnego – 110,2%, masła – 100,3%, mleka zagęszczonego – 121%, lodów – 100,6%, mleka pełnego w proszku – 131,4%, a serwatki w proszku – 109,2%.

Zdaniem Ministerstwa Rolnictwa i Żywności Republiki Białorusi jednym z kluczowych obszarów przyszłych prac innowacyjnych w branży jest poprawa jakości mleka. Oczekuje się, że produkcja mleka wzrośnie do 12 mln ton do 2035 r. Zwiększą się również moce przetwórcze i wykorzystanie zasobów. Plany obejmują uruchomienie produkcji nowych produktów mlecznych w proszku i komponentów, ze szczególnym uwzględnieniem zaawansowanego przetwarzania produktów – wysokomarżowych, specjalistycznych i funkcjonalnych – modernizacji zakładów produkcyjnych oraz zwiększenia eksportu.

Źródła: PKB na mieszkańca – Międzynarodowy Fundusz Walutowy; ludność – FAO

Ceny

W lipcu 2025 r. roczna inflacja nadal przyspieszała: roczny wzrost wskaźnika cen konsumpcyjnych (CPI) wyniósł 7,4%, w porównaniu z 7,3% w poprzednim miesiącu. Do grudnia 2024 r. wzrost CPI wyniósł 5,6%, czyli 0,2% w porównaniu z poprzednim miesiącem. Na koniec miesiąca sprawozdawczego roczna inflacja w Białorusi była niższa niż w Rosji (8,79%), Kazachstanie (11,8%) i Kirgistanie (8,8%). W Armenii roczny wzrost CPI wyniósł 3,4%. Roczna inflacja bazowa (tj. w lipcu 2025 r. do lipca 2024 r.) w miesiącu sprawozdawczym przyspieszyła o 0,2 pp. w porównaniu do miesiąca poprzedniego i wyniosła 7,6%.

Głównym czynnikiem napędzającym przyspieszenie rocznej inflacji był wzrost udziału taryf usługowych, który wyniósł 0,13 pp. do 1,92% w porównaniu z poprzednim miesiącem. Udział produktów spożywczych zmniejszył się o 0,05 pp. do 4,39%, a udział produktów nieżywnościowych zmniejszył się o 0,01 pp. do 1,1%.

Największy udział w rocznej inflacji miały ceny mięsa i produktów mlecznych, kawy i słodyczy, owoców i warzyw, produktów gastronomicznych, a także taryfy za mieszkania i usługi komunalne.

W lipcu w porównaniu z poprzednim miesiącem odnotowano wzrost wskaźników cen mleka i przetworów mlecznych (o 0,3%). Największy wzrost wskaźnika cen odnotowano dla mleka pełnego pasteryzowanego, sterylizowanego i ultrapasteryzowanego (o 0,39%), śmietany (o 0,36%) i kefiru (o 0,36%).

Inwestycje

Dzięki wsparciu Banku Rozwoju w obwodzie brzeskim otwarto dwa nowe gospodarstwa mleczarskie – w rejonach kamienieckim i małoryckim. Przedsiębiorstwo Makarovo-Agro OJSC zakończyło przebudowę fermy w Maczuliszczach, zwiększając liczebność stada do 1200 sztuk. Wybudowano dwie obory na 500 sztuk, dojarnię, oborę na 600 sztuk cieląt oraz wszelkie niezbędne media i infrastrukturę. W rezultacie roczna wydajność mleczna na krowę (przy planowanych 7000 kg) wynosi obecnie 9100 kg.

Przedsiębiorstwo rolne Chocisławski oddało do użytku farmę mleczarską w Chocisławiu. Renowacja istniejącego gospodarstwa obejmowała budowę trzech obór boksowych o pojemności 340 sztuk bydła każda, udojownię i mleczarnię, modernizację istniejącej obory o pojemności 290 sztuk bydła na obiekt dla krów cielnych z salą położniczą oraz budowę obiektów pomocniczych. Nowy obiekt z łącznie 1365 stanowiskami pomieści pełny cykl produkcji bydła.

W obwodzie grodzieńskim dzięki wsparciu Banku Rozwoju na mocy dekretu prezydenta Republiki Białorusi otwarto Kompleks Mleczarski Jubilejnoje w Niewierowiczach. Projekt obejmuje dwie obory dla 388 i 389 sztuk bydła z wydzielonymi strefami wybiegu, halę dojarniano-mleczną, budynki dla młodego bydła o pojemności 712 sztuk, a także 200 krów cielnych i 250 jałówek. Ponadto wzniesiono wszystkie niezbędne budynki i infrastrukturę użytkową, aby zapewnić sprawne funkcjonowanie gospodarstwa. Podobnie jak w innych kompleksach wykorzystano nowoczesne technologie, w tym system zarządzania stadem, komputerową kontrolę mikroklimatu oraz zautomatyzowany proces doju.

Po osiągnięciu planowanej wydajności mlecznej brutto przedsiębiorstwo planuje uzyskać w nowym kompleksie co najmniej 8000 kg wysokiej jakości mleka na krowę rocznie, co stanowi 7900 ton dodatkowej sprzedaży produktów. Nowy kompleks mleczarski znacząco poprawi efektywność ekonomiczną produkcji mleka nie tylko w samym przedsiębiorstwie, ale także w całym regionie.

Handel zagraniczny

Białoruś jest jednym z największych eksporterów produktów mlecznych na świecie. Ministerstwo Rolnictwa i Żywności Republiki Białorusi przewiduje, że przy wzroście i dalszej dywersyfikacji na rynkach poza Wspólnotą Niepodległych Państw białoruski eksport produktów mlecznych osiągnie 3,1 mld USD w 2025 r.

W 2024 r. Białoruś wyeksportowała 6 mln ton mleka i przetworów mlecznych, a tempo wzrostu eksportu osiągnęło 111,5% pod względem wolumenu i 117,8% pod względem wartości. Produkty mleczarskie stanowiły 40,3% całkowitego eksportu żywności w 2024 r. Geografia eksportu również się rozszerza. Podczas gdy krajowe zakłady przetwórstwa mleczarskiego w 2023 r. wysyłały produkty do 59 krajów, liczba ta wzrosła do 69 w 2024 r. po tym, jak Algieria, Meksyk, Kuwejt, Nigeria, Kenia i inne kraje otworzyły swoje rynki dla białoruskich produktów mlecznych.

W ciągu pierwszych czterech miesięcy 2025 r. wartość eksportu produktów mlecznych z Białorusi osiągnęła 205 mln USD, co stanowi wzrost o 29% w porównaniu z rokiem poprzednim.

Mleko w proszku jest zdecydowanym liderem, stanowiąc 61% eksportu. Największymi eksporterami są ОАО Беллакт, ОАО Лидский молочно-консервный комбинат, КПУП Мозырские молочные продукты, ОАО Слуцкий сыродельный комбинат. Ich produkty są eksportowane nie tylko do Rosji, ale także do krajów Europy, Azji (Singapur, Indonezja, Mjanma) i Bliskiego Wschodu (Syria, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie).

Rosja pozostaje głównym rynkiem zagranicznym – eksport żywności do niej wzrósł o prawie 10% w pierwszym kwartale 2025 r. Produkty białoruskie cieszą się popytem również w Niemczech, Kazachstanie, Uzbekistanie, Chinach, Afryce i na Bliskim Wschodzie. 

Dla przykładu eksport białoruskiej żywności do Kazachstanu wzrósł o 26,4% w ciągu pierwszych ośmiu miesięcy 2025 r. W 2024 r. Kazachstan zaimportował 183 tys. ton produktów mlecznych, w tym ponad 55 tys. ton sera i twarogu, 45 tys. ton jogurtu, kefiru i innych fermentowanych produktów mlecznych, prawie 33 tys. ton mleka i śmietanki oraz 36 tys. ton mleka zagęszczonego i w proszku. Jest to podyktowane faktem, iż lokalni producenci mleka nie w pełni zaspokajają popyt krajowy. Według statystyk produkcja mleka w Kazachstanie wynosi około 3,5–4 mln ton rocznie, a szacunkowe zapotrzebowanie, biorąc pod uwagę liczbę ludności, oscyluje wokół 7 mln ton.

Niedawno zawarto pierwszą umowę na dostawę mleka w proszku do Syrii. Wolumen zakupu wyniósł 100 ton, a jego wartość wyniosła 212 tys. USD. Sprzedającym była jedna z wiodących firm przetwórstwa mleczarskiego w obwodzie witebskim, a kupującym importer i dystrybutor żywności z syryjskiej prowincji Idlib. Oprócz Syrii grupą nabywców na rynkach walutowych Bliskiego Wschodu są takie kraje, jak Jordania, Liban, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Oman i Arabia Saudyjska.

Nowe regulacje prawne

Ministerstwo Rolnictwa i Żywności Republiki Białorusi uchwałą nr 115 z dnia 30 października 2025 r. ustaliło maksymalne ceny minimalne dla szeregu towarów sprzedawanych w ramach kontraktów handlu zagranicznego. Lista obejmuje świeże, chłodzone i mrożone tusze i półtusze bydła, inne części, mleko i śmietanę, w tym mleko zagęszczone (z dodatkiem cukru lub bez), masło o zawartości tłuszczu 72–80% lub wyższej oraz niektóre rodzaje serów.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2025/1227 z dnia 17 czerwca 2025 r. w sprawie zmiany stawek celnych mających zastosowanie do przywozu niektórych towarów pochodzących lub wywożonych z Federacji Rosyjskiej i Republiki Białorusi nałożyło na produkty mleczarskie (kod CN 04), kazeinę, kazeiniany i pozostałe pochodne kazeiny (kod CN 3501), albuminy (włączając koncentraty dwu lub więcej białek serwatki, zawierające w przeliczeniu na suchą substancję więcej niż 80% masy białka serwatki), albuminiany i pozostałe pochodne albumin (kod CN 3502), peptony i ich pochodne, pozostałe substancje białkowe oraz ich pochodne (kod CN 3504) dodatkową stawkę celną ad valorem w wysokości 50%, która ma być stosowana oprócz mającej zastosowanie stawki celnej określonej we wspólnej taryfie celnej. Jednocześnie rozporządzenie zniosło kontyngenty taryfowe na wyżej wymienione towary. 

Podsumowanie

Białoruscy producenci z optymizmem patrzą w przyszłość, modernizując linie produkcyjne i tworząc nowe kanały eksportowe. Dzięki wsparciu instytucji rządowych i międzynarodowych produkcja mleka w roku 2030 ma osiągnąć 10–10,5 mln ton.

Opracowywane są nowe regulacje, które określają cele dla kompleksu agroprzemysłowego na lata 2026–2030. Zatwierdzono rządowy program działań na lata 2025–2029, który również wyznacza cele modernizacji rolnictwa, wprowadzania innowacji, zwiększania konkurencyjności produktów i zapewnienia samowystarczalności technologicznej we współpracy z Narodową Akademią Nauk Białorusi i innymi zainteresowanymi stronami.

Planowane jest zwiększenie udziału organizacji rolniczych korzystających z systemu „cyfrowej platformy rolnictwa precyzyjnego” (Uchwała Rady Ministrów Republiki Białorusi z dnia 20 września 2024 r. nr 691). Kontynuowane będą również rozwój krajowej bazy nasiennej oraz budowa nowych zautomatyzowanych i zrobotyzowanych kompleksów hodowlanych. Kolejnym celem jest zwiększenie produktywności zwierząt gospodarskich do poziomu najlepszych regionów rolniczych kraju.

Literatura:

1. В Беларуси в 2025 году перешагнут рубеж в 9 миллионов тонн по валовому надою молока, DairyNews.ru, październik 2025.
2. За девять месяцев 2025 года Беларусь произвела 6,95 миллиона тонн молока, milknet.biz, październik 2025.
3. В 2025 году белорусские хозяйства увеличили надои на 6,5 процента к уровню прошлого года, sb.by, wrzesień 2025.
4. В Беларуси за полгода при поддержке Банка развития ввели в эксплуатацию 22 новых объекта, sb.by, październik 2025.
5. Минсельхозпрод установил предельные минимальные цены на ряд экспортируемых товаров, belta.by, październik 2025.
6. Постановление Министерства сельского хозяйства и продовольствия Республики Беларусь от 25 июля 2025 г. № 65, pravo.by.
7. О ценовой ситуации на потребительском рынке в июле 2025 г., Ministerstwo Regulacji Antymonopolowych i Handlu Republiki Białorusi, sierpień 2025.
8. Regulation (EU) 2025/1227 of the European Parliament and of the Council of 17 June 2025 on the modification of customs duties applicable to imports of certain goods originating in or exported from the Russian Federation and the Republic of Belarus, European Parliament, Council of the European Union, 17/06/2025, EUR-Lex.
9. Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 20 сентября 2024 г. № 691 О внедрении технологии точного земледелия, wrzesień 2024.